„Matka”

Tym pierwszym wielkim filmem była „Matka” według powieści Maksyma Gorkiego pod tym samym tytułem. Film ten ukazał się w rok po „Pancerniku Potiomkinie”, w roku 1926, ale podobnie jak i „Pancernik”, zrealizowany był celem uczczenia rocznicy rewolucji 1905 roku. Na tym jednak podobieństwa się kończyły. „Matka” stała się, nie zamierzoną zresztą przez Pudowkina, polemiką artystyczną z filmem Eisensteina. A więc o ile „Potiomkin” był historią masy, a właściwie dwóch mas — okrętu i miasta — „Matka” była dziejami jednostki, dziejami starej kobiety z ludu, żony i matki robotnika, która stawała się rewolucjonistką. O ile „Potiomkin” był przede wszystkim wielkim widowiskiem — „Matka” była przede wszystkim filmem psychologicznym. Wspaniałe zdjęcia, szokujące chwyty montażowe „Potiomkina” zastępowała w tym filmie pełna wyrazu gra aktorska, śledzenie każdego drgnienia twarzy bohaterów. Z „Potiomkina” nie pamiętamy nazwiska ani jednego aktora, byli to bowiem często ludzie przypadkowi, jedynie o wyrazistych twarzach i sylwetkach; w „Matce” grali wielcy aktorzy teatralni — Baranowska, Batałow i inni. Słowem, jak wyraził to jeden z angielskich krytyków, „o ile filmy Eisensteina są krzykiem — filmy Pudowkina są pieśnią”.

Pudowkin korzystał niewątpliwie, a nawet sam przyczynił się do rozwoju metody montażu w filmie. Ale przy całym podziwie dla Eisensteina, nie zgadzał się, aby celem i metodą montażu było wywoływanie szoku, konfliktu pomiędzy możliwie najbardziej przeciwstawnymi kadrami. Montaż, jego zdaniem, nie powinien być konfliktem, lecz powinien odpowiadać sposobowi patrzenia bystrego obserwatora, a więc następujące po sobie obrazy powinny się uzupełniać, szukać pomiędzy sobą podobieństw, rozszerzać pole widzenia, w ostatecznym zaś wypadku stanowić zrozumiałą, całkowicie czytelną przenośnię.

To właśnie Pudowkin zmontował w „Matce” obraz pochodu rewolucyjnego z płynącą po rzece krą.  ,,Matka” była filmem doskonałym, głębokim psychologicznie, była swego rodzaju arcydziełem filmowym i zdobyła kolosalny sukces u publiczności, ale wskazywała drogi zupełnie inne niż te, które nakreślał w swoich natchnionych, a równocześnie tworzonych z matematyczną ścisłością dziełach Eisenstein. Polemika dwóch największych reżyserów owych czasów przeniosła się również i na następne ich filmy. Jakby w odpowiedzi na „Październik” Pudowkin nakręca, również w dziesiątą rocznicę Październikowej Rewolucji, film „Koniec Sankt Petersburga”.